Leopoldo Fernández
Roedd Leopoldo Fernández, a adwaenid ar y llwyfan fel Pototo ac i filiynau o wrandawyr fel Tres Patines, yn actor, canwr a digrifwr o Giwba, sy’n cael ei ystyried yn un o ddigrifwyr Sbaeneg mwyaf dylanwadol yr ugeinfed ganrif. Fe’i ganed yn Leopoldo Augusto Fernández Salgado ar 26 Rhagfyr 1904 yn nhalaith Matanzas a’i fagu yn Güines mewn teulu tlawd; roedd ei dad yn weithiwr tybaco. Gadawodd yr ysgol yn ifanc i helpu i gynnal ei deulu, gan ddosbarthu bara a gweithio fel telegraffydd, gwneuthurwr sigârs a dywedwr ffortiwn, nes iddo sefydlu ei gwmni theatr ei hun gyda ffrindiau yn 1926. Y flwyddyn honno aeth ar daith o amgylch Ciwba gyda Blanquita Gómez hefyd, a thrwy’r 1930au daeth yn enw sefydlog ar gylchdaith theatr yr ynys. Daeth enwogrwydd mawr ar ddechrau’r 1940au, pan gyflogodd y rhwydwaith radio Cadena Azul ef ac Aníbal de Mar ar gyfer rhaglen newydd. Creodd yr awdur Sbaenaidd Cástor Vispo sgriptiau a chymeriadau La tremenda corte, a lansiwyd yn 1941, lle chwaraeodd Fernández José Candelario Tres Patines, dihiryn bach a oedd o hyd mewn trafferth gyda barnwr De Mar. Roedd ei llwyddiant yn syth; fe’i clywid bob dydd mor bell â Puerto Rico, Feneswela, Colombia, Periw, Panama a Gweriniaeth Dominica, ac mae’n dal i gael ei darlledu heddiw. Dywedodd Fernández fod llawer o’r cymeriadau wedi’u seilio ar fathau go iawn o Giwbaid. Ar y llwyfan roedd ef a De Mar hefyd yn ddeuawd Pototo y Filomeno, a ffurfiodd Fernández bartneriaeth enwog gyda’r actores Mimí Cal fel Nananina. Ymddangosodd yn y ffilmiau Hotel de muchachas (1951) a ¡Olé, Cuba! (1957) a recordiodd albymau comedi. Daliodd ati i weithio yng Nghiwba ar ôl 1959; erbyn Mawrth 1962 roedd ei gwmni wedi chwarae 70 wythnos yn olynol yn Teatro Nacional Havana. Y mis Ebrill hwnnw tarfwyd ar berfformiad, caewyd ei theatr, ac yn ddiweddarach y flwyddyn honno gadawodd Giwba gyda 1,170 o ffoaduriaid ar y llong gargo Shirley Lykes. Gwadodd bob amser y stori boblogaidd mai jôc am hongian portread a’i hanfonodd i’r carchar. Yn alltud bu’n gweithio ym Mecsico, gan recordio’r albwm Tres Patines y El Señor Juez gyda De Mar yn 1968, ac ym Mheriw, lle yn 1969 bu’n serennu yng nghyfres Panamericana Televisión El Guardia Tres Patines gydag Antonio Salim. Yn Puerto Rico cyfarfu â’r actores Vilma Carbia, ei ail wraig. Yn 1971 ymgartrefodd yn Miami. Yn 1976 lansiodd y rhaglen radio Los Problemas de Trespatines, gyda Carbia fel ei wraig, a glywid ar orsafoedd ledled yr Unol Daleithiau; yn 1977 chwaraeodd ei gwmni bum mis yn Teatro Lecuona yn Hialeah; ac yn 1980 dychwelodd i’r sgrin fawr gyda Misión 3K3, a gyd-gyfarwyddodd gyda’i fab Polito. Parhaodd ei dymor llwyfan olaf, Pototo odia a las mujeres, tan fis Hydref 1984. Ni chafodd erioed freindaliadau am ailddarllediadau diddiwedd ei waith. Bu farw Leopoldo Fernández yn Miami ar 11 Tachwedd 1985, a gosodwyd pridd Ciwbaidd ar ei arch.
