Ernesto Albán
Roedd Ernesto Albán Mosquera yn actor, cerddor a digrifwr o Ecwador, ac yn un o ffigurau mwyaf cynrychiadol theatr boblogaidd yr ugeinfed ganrif yn Ecwador. Fe’i ganed yn Ambato ar 5 Mehefin 1912 i Luis Alfonso Albán Egüez a Dolores Mosquera Veloz, ond treuliodd y rhan fwyaf o’i fywyd artistig yn Quito, lle bu’n byw am fwy na phum degawd ac ennill enwogrwydd cenedlaethol. Dechreuodd fel canwr tango ac, ar ddechrau’r 1930au, ymunodd â chwmnïau theatr yn Quito fel Vásconez-Merizalde a Moncayo-Barahona, mewn rhannau bach i ddechrau, yn union pan oedd y ffilmiau llafar yn dechrau denu cynulleidfaoedd oddi wrth y theatr draddodiadol. Llwyfannodd ddramâu fel En un burro tres baturros gan Alberto Novión, A campo traviesa ac Argentino en Madrid gan Felipe Sassone, ynghyd â fodfilau Ffrengig a chomedïau Sbaenaidd gan Carlos Arniches, Linares Rivas, Joaquín Dicenta a Jacinto Benavente, a theithiodd Ecwador gyfan gyda llwyddiant mawr. Daeth trobwynt ei yrfa pan gyfunodd ddylanwad Charlie Chaplin â gwaith yr awdur o Ecwador Alfonso García Muñoz, yr oedd ei Estampas de mi ciudad yn gwawdlunio arferion a bywyd bob dydd Quito. Ohono creodd Don Evaristo Corral y Chancleta, y cymeriad a arhosodd gydag ef am weddill ei yrfa, a chydag ef sefydlodd yr Estampas Quiteñas, sgetsys doniol a dychanol am fywyd cymdeithasol a gwleidyddol y wlad. Ar y llwyfan ymunodd Jesusa (Lastenia Rivadeneira), Marlene (Chavica Gómez) a Sarzosa (Carlos Vásconez, yn ddiweddarach Oscar Guerra) â Don Evaristo. Teithiodd yr Estampas y wlad, gan ddathlu rhinweddau Ecwadoriaid cyffredin tra’n gwawdio camgymeriadau llywodraethau’r dydd ag eironi. Roedd Albán hefyd yn rhan o gwmni Gómez-Albán gyda’r actores Olimpia Gómez a’i wraig, Chavica Gómez, yn perfformio comedïau, fodfilau a sioeau cerdd. Yn y 1960au a’r 1970au cyd-gynhyrchodd ac actiodd mewn ffilmiau o Fecsico, gan gynnwys Contra viento y marea (1962), División narcóticos (1963), Los fenómenos del fútbol, La sonrisa de los pobres, En la mitad del mundo a Las chivas rayadas (1964), Fiebre de juventud (1966), Bromas S.A. (1967) a Santo contra los secuestradores (1973), a chwaraeodd Alejandro yn y ffilm o Ecwador Dos para el camino (1981). Bu farw Ernesto Albán yn Quito ar 22 Gorffennaf 1984, yn 72 oed. Daeth miloedd o bobl i dalu teyrnged tra gorweddai ei gorff yn y Teatro Sucre, ac mae wedi’i gladdu ym Mharque de los Recuerdos yn Quito.
